Familya adı: Liliaceae

Türleri ve yayılışı:Pek çok tür ve melezleri vardır.Bunların içinde tanınan ve Latince adı “Tulipa gesneriana” olan lâlenin Tulipa adı Türkçe’deki (Tülbent) den ya da (Turban) dan gelmektedir.Gerçek şudur ki,bir tarih dönemine bu çiçek “Lâle Devri”ne adını vermiş ve bu çiçek üzerinde son derece ince bir zevk ürünü olarak yapılmış buluşlar, sonunda ancak 1554’de Avrupa’ya bu çiçeği tanıtmıştır.En az yüz çeşit lâle türü bu ülkede üretilmiştir.

Soğandan yetişen bu çiçekler, özellikle serince ve tropik yapıda olmayan iklimlerde olumlu sonuç vermektedir.Her bir soğan bir,bazen iki ve ender olarak da üç çiçek verebilir.Kış sonu ve ilk baharda çiçeğini açabileceği gibi camekanlarda zorlamayla daha erken de çiçek alınabilir.Hafif gölgeli yeri sever.Az su ister.Toprağının süzek olması gerekir.

Osmanlı tarihinde bir dönemi açtığını belirtmiş olduğumuz lâlenin yurdumuzdaki değeri bir başkadır.18. yüzyıl içinde şimdi açıklanması olanak dışı olan teknik ve genetik anlamdaki bilgilerden yoksun mahir ellerde elde edilen,birbirinden değerli türleri kavramak ve anlamak oldukça zordur.Osmanlı tarihinde ayrıcalıklı yerini almış olan bu dönemin önemli ve pratik bilgilerle yetişmiş çiçek ıslahçıları ile ürecilerinden başka bu güzelliğe gönül vermiş sanatkarlarımız da çinide,camda,sedef ve mermerde,hatta mimaride bu güzel çiçeği en becerili ellerle işlemesini de sağlamışlardır.Bu nedenle lâlelere ilişkin geniş bilgiler bu bölümde onun değeri ile uygun ölçüde verilmiştir.

Üretimi: Soğanları ile üretilir.

LÂLE SOĞAN ÇÜRÜME HASTALIĞI

Belirtileri: Lâle soğanları ilkbaharda yetişirken hem kasabalardaki üretimde ve hem de açıkta çok ya da az hatalı olarak yetiştirildikleri görülür.Holandalılar bu hastalığa “Kwade-p-lekken” adını vermişlerdir.Buna göre ,ilk lâle sürgünü diğerlerine oranla sarımtırak olarak görülür.Ondan sonra çürüme başlar ve büyüme tümüyle durur.Soğanın toprağın altındaki boğaz kısmında yapışık,beyaz ve sık bir pamuk gibi ya da gri bir renk almış olurlar.Hastalığın görüntüsü budur.Buna “Lâle gri renk çürüklüğü” adı verilir.

Toprak içinde yayılmış olan bu mantar uzantıları,diğer soğanları da bulaştırabilir.Çünkü toprak içinde birkaç yıl saklanabilir.Bu nedenle,böyle yerleri uzun yıllar bulaşır bilerek lâle dikiminden kaçınılmalıdır. Bulaşmada bu gibi topraklarda yetişen soğanlardan başka, buralarda çalışan işçi ve bahçıvanların ayakkabıları da bu mantarı sağlıklı yerlere bulaştırabilirler.Bu hastalık lâlelerden başka nergis ,sümbül ve irislere de dadanabilir.

Belirtisi:Buda aynı tür mantarın bir başka değişiğidir.Önce Hollanda’da saptanmıştır.Buna da Hollandalılar “Smeul” adını verirler.Hastalık yapraklarda sararmayla başlar ve yavaş yavaş bitkinin dibindeki soğana yakın bir yerinde çürümeyle daha belirgin bir biçim alır.Bununla birlikte,toprak üzerinde beyaz pamukçuklar şeklinde spor uzantıları görülür.Hastalıkla kısımlar 1-2 mm. büyüklüğünde siyah keseciklerle kaplanır.Genç ve yeni soğanlarda bu hastalık daha çok görülür.Yaşlı lâle soğanlarında pek çok görülmez.Bulaşma her zaman soğanlarda olur.Ayrıca ufak preslerde hastalık daha çok görülür.

Belirtisi:Hollandalılar bu hastalığa da “Vuur”, İngilizlerde “Fire” adını vermişlerdir.Hastalığın görüntüsü,yapraklarda ve sürgünlerde bozuk bir renkle başlar.Bu bozuk renk,kahverengiyle gri arasıdır.Bu mantar yüzünden ölen yerlerde hemen gri bir küf tabakası oluşur.Yaprak yüzü yırtılıp parçalanır ve rasgele bir şekilde bükülüp kırılır.Çok ağır durumlarda sürgünler toprak yüzüne eğri büğrü biçimde ve zar zor çıkabilirler.Hafif durumlarda ise sürgünlerdeki bu hastalık ilk yapraklarda belli olur.Oysa gerek çiçek yoncası ve gerekse yapraklar esmerleşir.Hastalıklı yerlerde esmer bir kenar meydana gelir.Islak yerlerde ve çok yağışlı yıllarda bu durum daha çabuk yaygınlık kazanır goncalar çürür ve yapraklar bozulur.Böyle durumlarda ana yapraklar da çürür.Ya da çiçek

açma zamanı çok gecikir.Hastalık soğanlara da geçer.Ama bunun zararı pek aşırı olmaz ancak çok ağır durumlarda soğanın da çürümesine neden olur.

Bunlardan başka,hastalıklı yerlerdeki gri yapıdaki mantarın küf şeklindeki örtüsü de belirir.Özellikle,soğanlarda 1-2 mm. büyüklüğünde,siyah spor keseleri oluşur.

Bir başka hastalığa yakalanma şekli de,ana yapraklarla çiçek yapraklarında önce cam yapısında ve sonra sayısız,yuvarlak,su damlacıklarına benzeyen bu görüntüde daha sonra beyazımtırak gri renkte kuruyan lekelerle meydana çıkar.

Hastalık mantarları kışı soğanlarda geçirebilirler.İlkbahara doğru dikimle bulaşmaya neden olurlar.Hastalıklı soğanların sürgünlerinden meydana gelen sporlar rüzgar,yağmur ya da yağmurlama biçimindeki sulamayla,başka yerlerdeki bitkilere de bulaşabilir.Aşırı hava nemi,serinlik,nemli ilkbaharlar,soğanların yaralanmaları ve çokça azotlu gübre kullanılması bu hastalık için elverişli ortamı meydana getirmiş olurlar.

İngiltere ve Hollanda’da bu hastalığa dayanıklı olmayan lâleler şunlardır:

“William Pitt,William Copland,Bartigon,Gelber Prinz,Prinz von Österreich,ProSerpina,La Grandeur,Kaiserkrone,La Precieuse,La Rein”.

Oldukça dirençli olan lâleler ise:”Baronne de Tonnay” dır.

Genellikle denebilir ki,kendi bünyesinde ”Gesneriana” kanı bulunan türler,diğerlerine oranla bu hastalığa daha çok yakalanırlar.Yaşlı kalın soğanlar,küçük soğanlara oranla hastalığa daha çok duyarlıdırlar.

Belirtisi: Önce yaprak sapları buruşarak hastalık kendini belli eder.Sonra,kırılma ve çürümeler görülür.Bu durum sık saplarda dipten başlayarak gelişir.Çiçekler solar ve ölürler.Bu hastalık Amerika’da çok görülmektedir.

Aynı hastalığı yapabilen mantarın bir başka türü de “Phytophthora cryptogeae”dir.

Hastalık burada kök çürümesiyle başlar ve soğana kadar geçebilir.Soğandan gelişen ana

sürgünde sararma ve bükülmeyle belirir.Daha sonra da sap,gonca ve çiçek kuruyarak ölür.Bu hastalığa özellikle “William Copland” adlı lâle çok duyarlıdır.

Belirtisi: Açıkta yetiştirilen lâlelerde soğandan çıkan ilk sürgünlerin ucunun beyaz ve pamuk yapısında mantarla kaplı olduğu görülür.Hastalık çeşitli Fusarium mantarının etkisinde oluşur.Sık dikimden olacağı gibi,camekanlarda yetiştirilen lalelerde aşırı nemli havanın oluşması bu çürümelere neden olur.Hastalık,çiçeklerin açmasına olanak vermez.Hastalığı oluşturan Fusairum mantarının tam türü bilinmemektedir.

Belirtisi: Lâle soğanı,beyaz bir mantar uzantısıyla örtülüdür.Bunun içinde yer yer yeşil spor kesecikleri bulunur.Soğan kabuklarının sert ve kuru bir kesiti alındığında da sünger gibi bir yapıya sahip olduğu görülür.Hastalığa neden olan yukarıda adı geçen mantar olabileceği gibi,başka bir mantarda olabilir.Amerika’da bu konuda araştırma yapan Herald U. Baker,uzun yıllar bu konuda çalışmıştır.

Belirtisi: Yaprakların üzerindeki oval yapıda,1 cm. den uzunca ve esmer renkte spor tozuyan kabarcıklar görülür.Bu mantar yapraklarda yaptığı yanıklıklarla zararlı olmaktadır.

Belirtisi: Lâle yapraklarının üst ve alt yüzlerinde esmer kabarıklıklar meydana gelir.Bu kabarıklıkların içerisinde mantarların sporları bulunur.Sporlar,bulaştırdıkları lâlelerin üzerlerini pas gibi bir küflenme ile örterler.

Belirtisi: Bu zararlı,soğanları zarara uğratır.Zararlı 3-4 mm. boyunda,armut yapısında,beyazımtırak,sarı kısmen parlak ve dört ayaklıdır.Lâlelerin soğanlarını yer.

Lâleler gibi sümbül,nergis,yıldız ve orkidelere de dadanır.Örümcekler,soğanları yedik-

çe açtıkları deliklerin ağızlarında un gibi kirli bir talaş biriktirirler.

Belirtileri:Toprağın üstündeki kısımlarda ve özellikle depolanmış soğanlarda zararlı olur.Bunlar emici böcekler olup,kökleri emerek büyük hasar yapabilirler.

Belirtisi:1-1,5 cm. uzunluğunda olan kırkayaklar,sarımtırak esmer renkte olup,iki

yanında kırmızı noktacıklar bulunur.Bu zararlı lâlelerin köklerini yer ve çoğu kez sürgün vermesine bile engel olur.

Belirtisi: Bildiğimiz tarla fareleri ve buna yakın akraba olan orman fareleri “Mus silvaticus” de lâlelerin soğanlarının saklandığı depolara dadanırlar.Özellikle kışın çok soğuk ve karlı havalarda bir ölçüde sıcak olan camekanlara sığınan fareler çok zararlı olabilirler.

Lâlelerin çiçek sapları çoğu kez bitki çiçek açıncaya kadar gelişmesini sürdürür.Bundan

sonra,birdenbire soğanın üzerinden birkaç santimetre yukarıdan yani soğanın boğaz kısmından başlayarak bir ya da iki santim uzunlukta cama benzer veya sıvı damlacıklar gibi şekiller meydana gelir.Böylece sap birdenbire buruşarak kırılır.Bu durum pek çok lâle yetiştirilen yerlerde görülmüştür.

Hastalığın nedeni henüz bilinmemektedir.Bazı görüşlere göre aşırı sıcaklar,aşırı hava nemi,erken ekim ve kuvvetli köklenme vb. nedenleri birer varsayımdır.

Bunlardan başka lâlelerde virüslerin meydana getirdiği mozaik hastalığı da görülmektedir.Bu hastalığı yayan daha çok emici yapıdaki yaprak bitleridir.Özellikle “Myzodes persicae” adlı yaprak bitlerini dikkatle izleyip bu zararlıları yok edecek ilaçlar kullanılmalıdır.Virütik hastalıkları giderecek henüz yeterli bir önerimiz yoktur.